SIK SIK ARIZALANIYOR!
Türkiye'nin Ulusal Depozito Yönetim Sistemi (DYS) kapsamında geliştirilen dijital depozito iade projesi olan DOA’lar, pet şişeleri, cam şişeleri, alüminyum içecek kutularını çöpe gitmeden geri toplamak ve tekrar ekonomiye kazandırmak amacıyla çeşitli noktalara kuruldu. İstanbul, Ankara ve İzmir'in ardından Antalya'nın en yaygın DOA ağına sahip illerden biri konumunda. Kamu kurumları, AVM’ler, zincir marketler ve üniversitelerde konumlandırılan DOA iade makineleri, sık sık arıza yapması nedeniyle vatandaşlar tarafından düzenli olarak kullanılamıyor. Barkod okuma hatası, "uygun değil" uyarısı, QR kod eşleşme sorunu, hazne dolu uyarısı gibi farklı arıza uyarıları ile karşılaşan vatandaşlar, araçlarına yükledikleri geri dönüşüm ambalajlarını iade edebilmek için çalışan DOA kumbara arayışına giriyor.


UYGULAMA’DA ÇALIŞAN CİHAZLA SADECE YÜZDE 30
DOA iade makinelerinin konum ve durum bilgilerinin görüldüğü uygulama üzerinden, iade makinelerinin büyük bölümünün kullanım dışı olduğu göze çarpıyor. Cam, pet ve alüminyum atık kutuların iade edilebildiği cihazların büyük bölümünde "Kullanım dışı" ibaresi yer alırken, çoğu cihazların ise çalışır durumda olmasına rağmen ilgili geri dönüşümü almadığı şikayetleri geliyor. Zincir market görevlileri ve vatandaşlar, çoğu cihazın ise bira kutu iadelerini kabul etmediğini, "Uygun değil" uyarısı aldığını söylüyor.








VATANDAŞLARDAN GELEN ŞİKAYETLER
Türkiye'de depozitolu ambalajların geri kazanımı için ilk ulusal dijital sistem olma özelliğini taşıyan DOA, izlenebilir bir depozito ekonomisi oluşturuyor. 2019 yılında projelendirilmesine rağmen sistemin ülke geneline yeni yayılması nedeniyle teknik altyapı ve saha operasyonlarında zaman zaman aksaklıklar yaşandığı görülüyor. Dolan makinelerin zamanında boşaltılamaması, cihazların her atık kutusunu iade almaması, makine sayısının bazı bölgelerde yetersiz olması, büyük şehirlerde yoğun saatlerde kuyruk oluşması, barkodu zarar görmüş ambalajların kabul edilmemesi, alüminyum atık olmasına rağmen bazı cihazların bira kutusunu kabul etmemesi, telefon uygulaması olmadan işlemin zorlaşması, internet bağlantısına bağımlılık, bazı kırsal bölgelerde henüz iade noktalarının sınırlı olması gibi şikayetler, listenin ilk sıralarında yer alıyor.


İLK, 2019’DA DUYURULMUŞTU
2019 yılında "Sıfır Atık Projesi" kapsamında ilk kez duyurulan projeyle ilgili 2020-2022 arasında pilot çalışmalar yapıldı. 2023-2025 arasında yazılım ve altyapı süreçleri geliştirildi. 2026 yılında Türkiye genelinde uygulamaya geçen proje kapsamında ilk olarak 1.500'ün üzerinde iade makinesi kuruldu. 2027 sonuna kadar yaklaşık 10 bin iade noktasına daha DOA iade makinelerinin kurulması hedefleniyor.


VATANDAŞ BEĞENİYOR ANCAK…
Vatandaşlar dünyada örnekleri olan geri dönüşüm uygulamasını beğenirken, sistemin aksamasını ise eleştiriyor. Vatandaşlarda oluşan atık hassasiyetinin, çalışmayan cihazlar nedeniyle ilgisizliğe dönüşmesi olasılığına dikkat çeken çevreciler, övgüyle hayata geçirilen bu tip projelerde hataların test edilip giderildikten sonra uygulamaya sokulması gerektiğini hatırlatıyor. Elinde atık çöpleri ile gelen vatandaşların cihazları kullanamadan gitmesinin de projeye bakışı olumsuz hale getirebileceğini aktaran çevreciler, bazı vatandaşların toplumda "çöp toplayıcı" şeklinde algılanması veya oluşturdukları atıkların görünür olması nedeniyle yaşamlarından tüyolar vereceği endişesini taşıyor.

KAÇ ATIK TOPLANDI?

Yalnızca DOA sisteminden geçen depozitolu pet, cam ve alüminyum içecek ambalajlarını kapsayan verilere bakıldığında projenin hayata geçirildiği ilk gün olan 1 temmuzda 1 milyon 547 bin 850 ambalaj toplandı. İlk gün sisteme kayıt yaptıran kullanıcı sayısı ise 649 bin 244 oldu. İlk 5 günde toplanan ambalaj sayısına bakıldığında ise 7 milyon 621 bin 974 atık, DOA makinelerine bırakıldı. İlk 5 günde kullanıcı sayısı ise ilk gün kullanıcı sayısının 2 katına çıktı ve 1 milyon 385 bin 673'e ulaştı. Projede ilk 10 güne bakıldığında toplanan ambalaj sayısı 18 milyon 775 bin 861’e ulaşırken, kayıtlı kullanıcı sayısı ise 1 milyon 992 bin 6 olarak açıklandı. 18 Temmuz itibarıyla DOA sistemi üzerinden 33 milyon, 333 bin 990 ambalaj geri dönüşüme kazandırıldı. Uygulamayı kullanan sayısı ise 2 milyon 331 bin 984 rakamına ulaştı. Türkiye Çevre Ajansı (TÜÇA) veya Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından 10 günü aşkın süredir yeni veri yayınlanmazken, 18 temmuza kadar geri dönüşüme ödenen ve hesaplara yüklenen para miktarı ise 33 milyon lirayı aştı. En fazla ambalaj toplayan il ise İstanbul oldu.

AVRUPA’DA SİSTEM NASIL UYGULANIYOR?
Avrupa ülkelerinde geri iade sistemleri 20 ila 40 yılı aşkın süredir çalıştığı için teknik altyapı ve bakım süreçleri hızlı şekilde yürütülüyor. Avrupa'nın Türkiye ile arasındaki en dikkat çeken fark ise Avrupa’da özellikle Almanya’da depozito bedeli ürün satın alınırken peşin tahsil olarak ediliyor ve iade edildiğinde geri ödeniyor. Almanya'da 2003 yılında başlayan sistem "Pfand" adıyla biliniyor. Kişi içeceği satın alırken yaklaşık 0,25 avro depozito ödüyor. Şişe veya kutu herhangi bir marketteki atık makinesine bırakılıyor, makine fiş veriyor. Fiş kasada nakit olarak alınabiliyor veya alışverişten düşülüyor. Almanya’da geri dönüş oranı yaklaşık %98 seviyesinde. Avrupa'da hemen hemen her büyük markette iade makinesi bulunurken, Türkiye'de ağ henüz yaygınlaşma aşamasında.

ANTALYA’YA GELEN TURİSTLER DE İLGİ DUYDU
Geri dönüşüme dair görüşlerini aldığımız Antalya’da tatil yapan turistler, ülkelerinde yıllardır yaygın olarak kullandıkları sistemin Türkiye’de de hayata geçmesinden dolayı oldukça mutlu. Çevreye karşı hassasiyetleri ve geri dönüşüme verdikleri önem nedeniyle özellikle turizm bölgelerinde DOA sisteminin yaygınlaşmasını isteyen yabancı turistler, otellere de sistemin kurulması tavsiyesinde bulunuyor. Dünyada geri dönüşümün doğayı temiz tutmak için önemli olduğunu vurgulayan yabancı turistler, duyarlı toplumların, daha yaşanabilir bir dünya için oluşturdukları atıkları tekrar dolaşıma sokmasının önemini vurguluyor.

DÜNYADA NE ZAMAN BAŞLADI?
Norveç’te 1999 yılında başlayan geri dönüşü projesi, Finlandiya’da ise 1996 yılında devreye alındı. İsveç Avrupa’da projeyi ilk uygulayan ülkelerden biri olarak dikkat çekiyor. İsveç’te sistem 1984 yılında aktif edildi. Farklı ambalaj türlerine göre değişen depozito modelinin uygulandığı Danimarka’da geri dönüşüm 2002 yılında devreye alındı. Hollanda 2005, Litvanya 2016, Romanya 2023, Singapur 2026 yılında geri dönüşüm sistemini aktif ederken, Amerika’da ise ilk modern depozito iade sistemi 1971 yılında Oregon eyaletinde yürürlüğe girdi. İlerleyen yıllarda diğer eyaletlerde de devreye alınan sistem, Kanada’da da 1970 yılından bu yana uygulanıyor.

Kaynak: Akdenizde Yeni Yüzyıl